Kierunek Literatura

Świat przedstawiony w powieści „Wybrany”, walijskiej pisarki Bernice Rubens, można w jakimś stopniu porównać do tego jaki zwykł malować Franz Kafka. Świat podzielony na dwa bieguny: absurd sytuacji i logikę.

To porównanie nie jest przypadkowe. Rubens – podobnie jak Kafka – bierze na warsztat codzienność, pozornie uporządkowaną i racjonalną, by pod cienką warstwą normalności odsłonić pęknięcia, lęki i obsesje. Jej proza wyrasta z konkretnego doświadczenia społecznego i osobistego: walijskiego, żydowskiego domu, powojennej Anglii, świata, który próbuje się leczyć z traum, ale nie do końca potrafi o nich mówić. Pisarka, urodzona w 1923 roku w Cardiff, dorastała w rodzinie o silnych więzach i równie silnych napięciach – motyw rodziny jako źródła zarówno bezpieczeństwa, jak i destrukcji powraca w jej twórczości obsesyjnie, osiągając w „Wybranym” formę niemal modelową.

Bo oto Norman Zweck, inteligentny, młody, dobrze rokujący prawnik wszędzie widzi rybiki cukrowe. Natrętne myśli o maleńkich, srebrzystych robaczkach wędrujących sobie po ciemnych zakamarkach mieszkania bezustannie wracają do niego i nie odstępują nawet na chwilę. Każda próba powstrzymania się od nich wiąże się z narastającym lękiem, lub niepokojem. W takiej chwili Norman chwyta pościel i biegnie do łazienki zalać ją gorącą wodą. Własne ciało traktuje butelką Dettolu i małymi okrągłymi tabletkami. Norman cierpi na zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, uzależnienie od narkotyków, a także na „własną rodzinę”.

Postać Normana staje się u Rubens czymś więcej niż jednostkowym przypadkiem choroby. To figura człowieka nowoczesnego, uwikłanego w sprzeczne oczekiwania: ma być racjonalny, skuteczny, „wybrany” do sukcesu, a jednocześnie tłumić wszystko to, co niewygodne, irracjonalne i wstydliwe. Obsesja czystości, potrzeba kontrolowania ciała i przestrzeni, narkotyczne ucieczki – wszystko to można czytać zarówno dosłownie, jak i metaforycznie, jako rozpaczliwą próbę poradzenia sobie z nadmiarem presji. W tle pobrzmiewa także kontekst lat 60. i 70. XX wieku, kiedy o chorobach psychicznych mówiono szeptem, a leczenie często oznaczało izolację zamiast zrozumienia.

„[…]o ile […] pacjenci doznali zaburzeń, to nader często właśnie ich rodziny okazywały się zaburzające.”

Ten cytat mógłby posłużyć za motto całej powieści. Rodzina Zwecków jest bowiem osobnym, dusznym mikroświatem, w którym role zostały rozdane dawno temu, a każdy gest miłości splata się z kontrolą, winą i niespełnieniem. Ojciec, złamany i bezradny, siostra – pełna żalu i frustracji – nie są jedynie ofiarami upadku Normana, ale współuczestnikami dramatu, który rozgrywał się latami, niemal niezauważalnie. Rubens z chirurgiczną precyzją pokazuje, jak blisko jest od troski do przemocy emocjonalnej.

Bernice Rubens udało się zamknąć ciekawy temat w niebanalnej konstrukcji. „Wybrany” to jakby poznawanie losów bohatera trochę od końca. Już od pierwszej strony dobrze wiemy, co przydarzyło się Normanowi: szaleństwo i uzależnienie. Ze smutkiem przyglądamy się konsekwencjom jego czynów: rozbitemu ojcu, oraz sfrustrowanej siostrze. Im bardziej się zagłębiamy w powieść, tym mocniej dociekamy przyczyn takiego stanu rzeczy. Pisarka fenomenalnie odkrywa przed nami tajemnice rodzinne, oraz toksyczne więzi między poszczególnymi bohaterami.

Taka odwrócona perspektywa narracyjna sprawia, że „Wybrany” nie jest historią upadku, lecz raczej śledztwem. Czytelnik, pozbawiony złudzeń co do finału, skupia się na drobnych pęknięciach, pozornie niewinnych decyzjach i słowach, które z czasem układają się w spójną, choć bolesną całość. Rubens unika taniego dramatyzmu – zamiast tego buduje napięcie poprzez niedopowiedzenia i psychologiczną wiarygodność. Każda kolejna warstwa przeszłości odsłania się powoli, z wyczuciem, jakby sama autorka obawiała się zbyt gwałtownego naruszenia kruchej równowagi bohaterów.

Rubens świetnie maluje portrety swoich bohaterów, niezwykle subtelnie i trafnie obrazuje ich uczucia, świat wewnętrzny, kreśli zagadki zranionych i zagubionych umysłów, tym samym budząc w czytelniku współczucie i zrozumienie zarazem. Żeby było jeszcze ciekawiej, takie mieszane uczucia przełamywane są uśmiechem. Niełatwy temat, okropiony został odrobiną groteski i szczyptą brytyjskiego humoru, co świadczy o naprawdę interesującym stylu autorki. I to właśnie ta powieść otrzymała jedną z pierwszych Nagród Bookera w 1970 roku!

Ten humor – suchy, momentami okrutny, ale zawsze celny – działa jak wentyl bezpieczeństwa. Dzięki niemu „Wybrany” nie przytłacza, lecz wciąga, pozwalając czytelnikowi oddychać nawet w najbardziej klaustrofobicznych momentach. Rubens pokazuje, że śmiech i rozpacz często idą w parze, a groteska bywa najuczciwszym sposobem mówienia o cierpieniu. Nagroda Bookera, przyznana powieści w 1970 roku, nie była więc jedynie wyróżnieniem formalnym, lecz docenieniem odwagi w podejmowaniu tematów wówczas wciąż niewygodnych i marginalizowanych.

Na końcu zostaję z poczuciem, że „Wybrany” to książka wciąż aktualna i bardzo potrzebna; poleciłabym ją szczególnie tym czytelnikom, którzy cenią literaturę psychologiczną, nieoczywistą narrację i historie, w których rodzinne sekrety okazują się kluczem do zrozumienia ludzkiego szaleństwa.

Jednym z najtrwalszych złudzeń współczesnej kultury jest przekonanie, że świat, który opisywał Dickens, należy już wyłącznie do historii. „Demon Copperhead” Barbary Kingsolver podważa to przeświadczenie, przenosząc strukturę „Davida Copperfielda” do współczesnych Appalachów i pokazując, że mechanizmy nierówności nie zniknęły — zmieniły jedynie scenerię.

Kingsolver nie interesuje jednak sama aktualizacja powieści Dickensa, ani literackie przeniesienie klasycznej fabuły we współczesne realia. Szybko okazuje się, że „Demon Copperhead” nie jest powieścią o dialogu z tradycją, lecz o konkretnym życiu, które toczy się daleko od centrów uwagi. Appalachy nie pełnią tu roli symbolu ani dekoracji — są miejscem, w którym codzienność wystawia każdą opowieść o dorastaniu na próbę.

Demon Fields rodzi się w przyczepie, w świecie, w którym bezpieczeństwo bywa raczej chwilą niż trwałym stanem, a przyszłość pozostaje mglistą obietnicą. Jego dzieciństwo upływa pod znakiem braków: pieniędzy, stabilności, dorosłych zdolnych unieść odpowiedzialność. Matka, zmagająca się z uzależnieniem, kocha go na tyle, na ile pozwala jej choroba. Instytucje, które pojawiają się w jego życiu, działają poprawnie — zgodnie z procedurą — i właśnie dlatego zawodzą. Opieka zastępcza, szkoła, lokalna wspólnota tworzą krajobraz, w którym dorastanie oznacza nieustanne balansowanie na granicy utraty.

A jednak „Demon Copperhead” nie jest powieścią przytłaczającą. Decyduje o tym narracyjny głos bohatera: inteligentny, ironiczny, zaskakująco czuły. Demon opowiada swoją historię językiem, który nie ucieka od bólu, ale nie pozwala mu przejąć kontroli. Jest w nim humor, autoironia, dziecięca logika i nastoletnia bystrość — wszystko to sprawia, że czytelnik nie tyle obserwuje społeczne problemy, ile spotyka konkretnego człowieka. 

Kryzys opioidowy, ubóstwo przekazywane z pokolenia na pokolenie, niewydolność systemu opieki nie pojawiają się tu jako hasła czy tezy. Są częścią codzienności — czymś, co po prostu się zdarza i z czym trzeba sobie jakoś radzić. Demon nie „reprezentuje problemów”. Chce rysować, zakochiwać się, oddychać bez ciągłego napięcia. Właśnie ta zwyczajność jego pragnień sprawia, że książka działa tak mocno. Historia chłopca staje się cichym oskarżeniem świata, który nie potrafi zapewnić nawet tak podstawowych rzeczy.

Relacja z Dickensem pozostaje wyraźna, ale nie dominuje narracji. „David Copperfield” był opowieścią o dorastaniu w świecie niesprawiedliwości, lecz podszytą wiarą w moralny postęp i indywidualną sprawczość. „Demon Copperhead” funkcjonuje w innym porządku. Tu dobre intencje często okazują się niewystarczające, a wysiłek nie zawsze prowadzi do nagrody. Mimo to oba teksty łączy przekonanie, że opowiedzenie własnej historii ma znaczenie — nawet jeśli nie zmienia świata, to pozwala lepiej zrozumieć własne miejsce w nim.

Największą siłą prozy Kingsolver pozostaje jej ton. Autorka nie podnosi głosu ani nie szuka efektownych oskarżeń. Zamiast tego uważnie przygląda się swoim bohaterom i pozwala im mówić we własnym tempie. Demon patrzy na świat z ironią, czasem z dystansem, czasem z czułością, jakby humor był dla niego sposobem na utrzymanie równowagi. Dzięki temu ciężar tej historii nie uderza od razu — osiada powoli, zostając z czytelnikiem na długo po zakończeniu lektury.

„Demon Copperhead” jest powieścią istotną nie tylko ze względu na literacki kunszt czy nagrody, które zdobyła. Jej znaczenie polega na tym, że opowiada historię życia toczącego się z dala od centrum i robi to bez uproszczeń, bez łatwych skrótów myślowych. Po jej przeczytaniu trudniej wrócić do wygodnych wyobrażeń o świecie, w którym nierówność da się łatwo zbyć wzruszeniem ramion. To jedna z tych książek, które nie tyle przekonują, ile zostawiają ślad — i właśnie w tym tkwi ich siła.

Czytając „Ścieżki Północy” Richarda Flanagana, trudno oderwać się od książki, choć niemal każda strona przesycona jest bólem, przemocą i doświadczeniem granicznym. To jedna z tych powieści, które nie uwodzą czytelnika komfortem lektury, lecz siłą moralnego i emocjonalnego ciężaru. Nagrodzona Bookerem w 2014 roku, wyrasta z osobistej historii autora – inspiracją było życie jego ojca, więźnia japońskiego obozu pracy przy budowie tak zwanej Kolei Śmierci, 415-kilometrowej linii łączącej Tajlandię z Birmą, której realizacja pochłonęła życie ponad stu tysięcy jeńców wojennych i cywilnych robotników. Flanagan nie rekonstruuje jednak jedynie zapomnianego fragmentu historii; tworzy literacką medytację nad pamięcią, cierpieniem i ceną, jaką płaci człowiek za przetrwanie.

Akcja powieści rozgrywa się w obozie położonym w sercu tropikalnej dżungli, przestrzeni równie pięknej, co bezlitosnej. Codzienność bohaterów wypełnia praca ponad ludzkie siły, chroniczny głód i systemowa przemoc. W centrum tej rzeczywistości znajduje się Dorrigo Evans, młody australijski chirurg, który próbuje ratować współwięźniów w warunkach niemal całkowitego braku środków. Jego prowizoryczna sala operacyjna, zbudowana z puszek po konserwach, butelek i kradzionych narzędzi, przypomina groteskową karykaturę medycyny, a jednocześnie staje się miejscem heroizmu pozbawionego patosu. Brud, choroby i zapach rozkładających się ciał są wszechobecne. Każdy dzień to walka o przetrwanie, a każda decyzja – zwłaszcza ta podejmowana przez lekarza – niesie konsekwencje moralne i egzystencjalne.

Flanagan opisuje cierpienie z bezlitosną precyzją: wychudzone sylwetki, brutalność okupantów, strach i bezsilność przenikają niemal każdy akapit. A jednak „Ścieżki Północy” nie są jedynie katalogiem okrucieństw. Autor konsekwentnie pyta, co w takich warunkach pozostaje z człowieczeństwa. Czy warto trzymać się moralnych zasad, gdy życie sprowadza się do walki o przetrwanie? Czy pojedynczy gest pomocy ma sens w świecie opartym na przemocy? Dorrigo Evans, rozdarty między rolą lekarza a instynktem samozachowawczym, uosabia człowieka, który widzi bezsens okrucieństwa, a mimo to próbuje postępować przyzwoicie.

Istotnym kontrapunktem dla obozowej rzeczywistości jest wątek miłosny, który Flanagan wplata w narrację z wyczuciem i powściągliwością. Nie służy on ucieczce od wojennej grozy; przeciwnie, uwydatnia tragizm sytuacji, pokazując, jak pamięć o intymnej więzi może być jednocześnie źródłem siły i cierpienia. Miłość w „Ścieżkach Północy” nie jest obietnicą szczęścia, lecz przypomnieniem o utraconym świecie i o tym, kim bohaterowie byli – lub kim mogli się stać – poza realiami obozu. Styl Flanagana pozostaje przy tym niezwykle konsekwentny: surowy i powściągliwy, a jednocześnie pełen sugestywnych obrazów i refleksji nad ludzkim losem.

Tytuł powieści nawiązuje do XVII-wiecznego poety Bashō Matsuo, który wyruszył na północ w poszukiwaniu piękna i samotności, prowadząc swój poetycki dziennik podróży. To intertekstualne nawiązanie nadaje całości dodatkowy wymiar. Podobnie jak Bashō, Dorrigo Evans odbywa podróż – choć jego szlak wiedzie nie ku kontemplacji piękna, lecz przez krajobraz upodlenia, bólu i moralnej niepewności. Flanagan zdaje się pytać wraz z bohaterem, czy w świecie radykalnego cierpienia możliwe jest jeszcze doświadczenie sensu, a jeśli tak – gdzie ono się lokuje: w pamięci, w miłości, w akcie odpowiedzialności za drugiego człowieka?

Dla mnie „Ścieżki Północy” to powieść głęboko wzruszająca i wstrząsająca, która pozostaje w pamięci długo po odłożeniu książki. To historia o człowieku, który w obliczu niewyobrażalnego cierpienia nie poddaje się, o sile przetrwania i nadziei. Gorąco polecam tę książkę każdemu, kto chce spojrzeć literaturze w oczy i poczuć ciężar i piękno życia, nawet w jego najtrudniejszych momentach.

Od zawsze fascynuje mnie, jak literatura może uchwycić zwykłe życie w jego nieoczywistości, jakby zatrzymywała świat na moment – niczym aparat uchwycający drobną zmianę światła na kuchennym blacie. Karl Ove Knausgård, norweski pisarz i eseista, zyskał międzynarodową sławę dzięki sześciotomowej serii autobiograficznej „Moja walka”, która porównywana bywa do Proustowskiego „W poszukiwaniu straconego czasu”. W jego pisarstwie rozpoznaję tę charakterystyczną mieszankę szczerości, obserwacji i filozoficznego namysłu, jakby autor uważnie odgarniał warstwa po warstwie to, co w życiu zwykle pozostaje niezauważone.

W „Porannej gwieździe” Knausgård porzuca autobiograficzne „ja” na rzecz powieści polifonicznej, w której każdy rozdział opowiedziany jest z perspektywy innej postaci. Akcja toczy się w lecie we współczesnej Norwegii, gdy na niebie pojawia się ogromna, dziwna gwiazda, widoczna przez całą dobę. Jej pojawienie się wywołuje subtelny niepokój w życiu mieszkańców – od pielęgniarki pracującej nocą w szpitalu psychiatrycznym, przez dziennikarza tropiącego morderstwo, po pastorkę zastanawiającą się nad wiarą i własnym małżeństwem. Każdy bohater mierzy się z kryzysem osobistym, duchowym lub egzystencjalnym, a codzienność zyskuje nowy, nieoczekiwany ciężar metafizyczny. Powietrze zagęszcza się, jakby przed nadchodzącą burzą, choć nikt jeszcze nie wie, co dokładnie miałoby nadejść.

Narracja Knausgårda w „Porannej gwieździe” nie rozwija się w klasyczny sposób (tzn. w klasyczny może, ale klasyczny dla Knausgårda). Skupia się na drobnych czynnościach – karmieniu dzieci, rozmowach, pracy – które w zetknięciu z dziwnymi zjawiskami nabierają głębszego, symbolicznego znaczenia. Obserwacje są szczegółowe, sensualne i precyzyjne; autor dokumentuje świat niemal etnograficznie, a jednocześnie poddaje go subtelnej destabilizacji poprzez obecność nadprzyrodzonych wydarzeń: powroty zmarłych, dziwne zachowania zwierząt, anomalie biologiczne. Dzięki temu codzienność staje się przestrzenią niepokoju i zadziwienia, a realizm literacki przesuwa się w stronę metafizycznej refleksji.

Każda postać wnosi własną perspektywę – Arne, ojciec trójki dzieci, mierzy się z chorobą dwubiegunową żony; Kathrine, duchowna, rozważa wątpliwości wiary; Solveig, pielęgniarka, obserwuje życie i śmierć w szpitalnym rytmie. Ich historie splatają się i wzajemnie oddziałują, tworząc obraz świata, który przestaje być stabilny i oczywisty. Polifonia narracji pozwala dostrzec napięcie między codzienną rutyną a tym, co nieprzeniknione, nadając powieści subtelny wymiar egzystencjalny.

Tytułowa gwiazda staje się symbolem przemijania i powracających cykli początku oraz końca, zwiastunem niepokoju i transcendencji. Nie działa jednak jak zwykła metafora, lecz jako realny element świata przedstawionego – obiekt, który po prostu pojawia się na niebie i którego nikt nie potrafi wyjaśnić. Jej obecność wpływa na rzeczywistość w sposób dyskretny, ale wyczuwalny, jak zmiana ciśnienia, którą odczuwa się w ciele wcześniej, niż zauważy się burzowe chmury. Bohaterowie powieści trafiają tym samym w sytuacje, w których ich dotychczasowe sposoby rozumienia świata zawodzą.

Takie zdarzenia nie są spektakularne w sensie gatunkowym, nie prowadzą powieści w stronę horroru czy fantastyki. Wręcz przeciwnie – ich siła polega na tym, że rozgrywają się w pełnym świetle realizmu, wśród rozkładów dyżurów, rytuałów kościelnych, rodzinnych obowiązków. To właśnie w tym codziennym krajobrazie pojawienie się gwiazdy zaczyna działać jak soczewka ujawniająca pęknięcia w zwykłym porządku rzeczy. „Poranna gwiazda” przedstawia świat w stanie zawieszenia – takim, w którym codzienne sceny nagle odsłaniają swoje głębsze, metafizyczne tło.

Styl Knausgårda pozostaje jego znakiem rozpoznawczym – powściągliwy, gęsty w detalach, precyzyjny w psychologicznych obserwacjach. Choć wielogłosowość czasem wymaga od czytelnika cierpliwości, to dzięki niej powieść zyskuje panoramiczny, wielowarstwowy charakter, pozwalający uchwycić ludzkie życie w jego niejednoznaczności. To jak patrzenie na świat przez kilka okien naraz – dopiero złożenie tych widoków daje pełny obraz.

Dla mnie „Poranna gwiazda” to literatura ambitna i odważna – z pozoru powolna, a jednak wciągająca bez reszty. Przypomina długą rozmowę, w której nagle pojawia się temat, jakiego nikt się nie spodziewał, i od którego nie sposób się oderwać. To podróż przez codzienność, w której nagle przebija się niepojęte, a każdy gest i myśl zyskują metafizyczny rezonans. Z czystym sumieniem polecam tę książkę każdemu, kto chce przeżyć literackie doświadczenie subtelnego niepokoju i metafizycznej refleksji, a zarazem zobaczyć mistrzostwo Knausgårda w uchwyceniu życia w całej jego złożoności.

Kiedy odkładam książkę, zazwyczaj potrafię dość szybko wrócić do własnego świata – zamknąć okładkę i zamknąć sprawę. Tym razem jednak dni mijają, a ja wciąż nie mogę się otrząsnąć po lekturze "Tam na niebie są rzeki", najnowszej powieści Elif Shafak. To moje pierwsze spotkanie z jej prozą – brutalne, oszałamiające, zapadające w pamięć. Rzadko zdarza się, by książka otworzyła przede mną tak rozległy pejzaż – geograficzny, historyczny i emocjonalny – i jednocześnie tworzyła spójną, żywą i niepokojącą całość.

Shafak, turecko-brytyjska pisarka, od lat uchodzi za jedną z najważniejszych współczesnych autorek, odważnie mierzącą się z pamięcią, tożsamością i polityką. Jej styl, często określany jako maksymalistyczny, nasycony symboliką, metaforami i intensywnością, potrafi zarówno zachwycić, jak i przytłoczyć. W "Tam na niebie są rzeki" sięga po wszystkie swoje charakterystyczne narzędzia, ale robi to z chirurgiczną precyzją. To jej najbardziej ambitna, wielogłosowa powieść – oscylująca między epopeją, ekologicznym manifestem, studium traumy i fabulą o wodzie, jej pamięci i wędrówkach. 

Konstrukcja książki opiera się na czterech liniach narracyjnych: starożytna Mezopotamia i Niniwa Aszurbanipala, XIX-wieczny Londyn w duchu Dickensa, współczesny Londyn zmagający się z kryzysem klimatycznym oraz południowo-wschodnia Turcja i Irak, świat Jazydów. Każda narracja ma własny rytm i temperaturę, a wszystkie łączą się w jeden nurt. 

Pojedyncza kropla wody spada najpierw w Mezopotamii na włosy Aszurbanipala, władcy zatopionego w księgach i strachu przed ich mocą. W XIX-wiecznym Londynie zmienia się w płatek śniegu trafiający na język dziecka rodzącego się na brudnych nabrzeżach Tamizy. Cofnięta do roli ścieku, rzeka staje się świadkiem narodzin nowoczesności i nędzy. Wiktoriański Londyn w ujęciu Shafak pulsuje mrokiem, fetorem i ludzką biedą – niemal żywcem wyjęty z powieści Dickensa, który zresztą pojawia się w książce jako bohater, a Tamiza staje się miejscem pracy kanalarzy i błotnych poszukiwaczy. Shafak pokazuje, że niszczenie przyrody jest procesem równie historycznym jak urbanizacja – i równie nieodwracalnym. 

W XIX-wiecznych rozdziałach – inspirowanych życiem George’a Smitha – widać obsesję Zachodu na punkcie kolekcjonowania przeszłości, czasem naukową, częściej chciwą. I choć sama uwielbiam muzea, poczułam ukłucie: ile z tego, co tam oglądamy, zostało komuś odebrane? W tej części pojawia się Arthur, postać luźno oparta na biografii Smitha, samouka i jednego z najsłynniejszych asyriologów swojej epoki. Smith zaczynał jako grawer i introligator, by dzięki pasji odkryć fragmenty Eposu o Gilgameszu i trafić do British Museum. Shafak swobodnie korzysta z tej historii, tworząc postać Arthura jako chłopca z nizin, którego talent i upór prowadzą od warsztatów do archiwów, bibliotek, a w końcu na ekspedycje do Azji – w pogoni za przeszłością, która nigdy nie jest niewinna. 

To, co w tej powieści zachwyca najbardziej, to sposób, w jaki Shafak stawia pytania – czasem ledwie zasugerowane, czasem wybrzmiewające wprost: czy mamy prawo do cudzej historii? Kto powinien strzec artefaktów wydartych ziemi, która płonie? Kiedy pomoc staje się kolonializmem, a kiedy odwagą? 

Współczesne wątki koncentrują się na południowo-wschodniej Turcji i północnym Iraku, świecie Jazydów – dziewięcioletniej Narin i jej babce-uzdrowicielce, przechodzących rytualny chrzest w wodach Tygrysu. Obraz masakry Jazydów w 2014 roku – uciekających ludzi,  przerażonych dzieci i kobiet – jest jednym z najbardziej przejmujących opisów ludobójstwa w najnowszej beletrystyce. Shafak nie epatuje przemocą, ale jej nie pomija; pozwala emocjom wybrzmieć. W tle przewijają się także inne współczesne zbrodnie: handel ludźmi, handel organami, wykorzenienie, przesiedlenia. 

Wątek Zaleekhah Clarke, hydrolog, pełni w powieści funkcję łącznika między czasami i przestrzeniami, a zarazem umożliwia refleksję nad tematami pamięci i traumy. Jej obsesja na punkcie wody i przekonanie, że może ona zachowywać wspomnienia, splata ją z historiami Aszurbanipala, Arthura i Narin, tworząc subtelny most między przeszłością a współczesnością. Przeprowadzka na londyńską barkę staje się nie tylko punktem przecięcia losów bohaterów, ale też przestrzenią, w której nauka, mitologia i etyczne dylematy współczesnego świata – od ekologii po migrantów i wykorzenienie – spotykają się w jednym nurcie. Dzięki Zaleekhah Shafak eksploruje, jak indywidualna refleksja i badanie natury mogą prowadzić do głębszego zrozumienia historii, cierpienia i odpowiedzialności człowieka wobec świata.

Powieść wymaga skupienia, choć czyta się ją wspaniale i odwdzięcza się panoramą świata zmieniającego się, rozpadającego i odradzającego w rytmie kolejnych fal. Konstrukcja czterech linii czasowych – choć potencjalnie trudna – pozwala w pełni poczuć przepływ historii, który spaja ludzi, miejsca i wydarzenia. "Tam na niebie są rzeki" płynie długo po zamknięciu książki, zostawiając ślad jak nurt na piasku. Jeśli tak wygląda moje pierwsze spotkanie z Elif Shafak, wiem jedno: nie będzie ostatnie. 

Autentyczność.

To pierwsze słowo, które przychodzi mi do głowy po przeczytaniu "Nocnego czuwania" brytyjskiej autorki Sarah Moss. Książka, której opis wydawnictwa nasuwa początkowo myśl o powieści kryminalnej czy wręcz gotyckiej historii z wyspiarskim mrokiem w tle, okazuje się — na szczęście — czymś znacznie ciekawszym: gęstym, boleśnie prawdziwym, przenikliwie zabawnym portretem rodzicielstwa. Moss pisze o zmaganiu kariery z macierzyństwem w sposób niezwykle inteligentny, a przy tym pełnym autoironii. I być może właśnie to wrażenie absolutnej szczerości wynika z kreacji głównej bohaterki Anny Bennett — postaci, której nie sposób nie łączyć z samą autorką, choć Moss w wywiadach konsekwentnie unika prostych autobiograficznych odczytań.

Moss urodziła się w Szkocji, dorastała w Manchesterze, a następnie spędziła dekadę na Uniwersytecie Oksfordzkim, zdobywając kolejne stopnie naukowe z literatury angielskiej. Jest matką — i nie da się uciec od wrażenia, że jej doświadczenie przeplatania kariery akademickiej z wczesnym macierzyństwem odcisnęło się na całej jej twórczości. Głos Anny Bennett jest głosem kobiety na wskroś prawdziwej, brutalnie szczerej, zabawnej, sarkastycznej i bezlitośnie samoświadomej — jednocześnie znużonej i zachwyconej życiem, do którego została wrzucona bez instrukcji obsługi.

Anna jest historyczką i stypendystką z Oksfordu, która wraz z rodziną spędza lato na Colsay — fikcyjnej, bezludnej szkockiej wyspie należącej do rodziny jej męża, arystokratycznego ornitologa Gilesa. W intencji młodego małżeństwa pobyt na wyspie miał być czasem twórczej pracy: ona pisze książkę o osiemnastowiecznych koncepcjach dzieciństwa, on liczy maskonury, z zapałem godnym człowieka, który nigdy nie słyszał o problemach dnia codziennego. Wszystko mogłoby się pięknie ułożyć — gdyby nie to, co Moss uchwyciła z chirurgiczną precyzją: proza życia.

Siedmioletni Raph, żywo zafascynowany katastrofą klimatyczną, z uporem budujący w Lego kolejne modele świata po upadku cywilizacji, oraz jego młodszy brat Moth — mały człowiek w potrzebie, uzależniony od ciastek, książek obrazkowych i nocnego płaczu — tworzą duet, który potrafi skutecznie sabotować każdy twórczy plan matki. Nocne zawodzenie Motha jest wystarczająco głośne, by zbudzić Annę, lecz z niezrozumiałych biologicznych przyczyn nie dociera do uszu ojca, który śpi snem sprawiedliwego. Moth jawi się chwilami jak wymagający, acz pełen uroku mały oprawca — i to w najlepszym znaczeniu literackiej metafory rodzicielskiego chaosu.

Anna, chronicznie niewyspana, miotająca się między ambicją a obowiązkiem, staje się narratorką, której wierzymy bez zastrzeżeń, bo w jej frustracjach, nadziejach i małych codziennych klęskach odbija się coś uniwersalnego. Moss doskonale uchwyciła doświadczenie rodzica, którego miłość do dzieci współistnieje z desperacką tęsknotą za kilkoma godzinami samotności, ciszy, możliwością dokończenia własnej myśli. To literacki portret kobiety, która próbuje pogodzić bycie żoną, matką, naukowcem — i nieustannie zderza się z granicami własnej wytrzymałości.

Autorka zręcznie prowadzi nas przez te rozterki, łącząc je z wątkami historycznymi i naukowymi, które nadają Nocnemu czuwaniu dodatkową głębię. Na kartach powieści pojawiają się fragmenty książki pisanej przez Annę oraz XIX-wieczne listy pielęgniarki wysłanej na wyspę, by walczyć ze śmiertelnością niemowląt. Moss wplata te tekstualne odgałęzienia z finezją — są jak echo minionych dramatów, kontrapunkt dla współczesnego rodzicielstwa i przypomnienie, że problemy związane z opieką nad dziećmi mają długą i mroczną historię.

Pomimo objętości — prawie 500 stron — Nocne czuwanie to powieść zaskakująco kameralna. Mroczna, a jednocześnie ironiczna, czasem przerażająco szczera, ale też pełna czułości. Doskonale wpisuje się w nurt współczesnej literatury feministycznej, pokazując macierzyństwo bez fałszywej idealizacji, bez lukru, w całym jego chaosie, gniewie i zachwycie. Moss pozostaje jednocześnie antropolożką codzienności i znakomitą obserwatorką relacji. Z drobnych frustracji, nieprzespanych nocy i popękanych ambicji buduje opowieść o ogromnej sile emocjonalnej.

To książka, którą czyta się z narastającym poczuciem, że Moss dotyka czegoś zasadniczego: wstydu, zmęczenia, presji, miłości — wszystkich tych stanów, które składają się na doświadczenie rodzicielstwa, a które rzadko trafiają do literatury z taką szczerością. Nocne czuwanie to nie tylko powieść o matce. To powieść o kobiecie, która próbuje ocalić siebie w świecie pełnym sprzecznych wymagań. I o tym, że czasem największy dramat i największa siła kryją się w zwyczajnych, codziennych chwilach.

Otwieram książkę i przez pierwsze kilkadziesiąt stron, czuję zapach jabłek i dusznego lata. Gdzieś w zakamarkach umysłu słyszę utwory Beatlesów i z wypiekami na twarzy, zasiadam razem z czwórką równych chłopaków wokół gramofonu, wsłuchując się w kolejne utwory brytyjskiego zespołu: Help, Yellow Submarine, Strawberry Fields Forever... Każdy utwór to osobny rozdział w czyimś życiu. W tak przyjemny sposób wciąga w swój świat norweski pisarz Lars Saabye Christensen. Wbrew temu jakie myśli nasuwa tytuł powieści, „Beatlesi” to nie książka o cudownej czwórce z Liverpoolu, a o cudownej czwórce z Oslo: o Kimie, Gunnarze, Oli i Sebie oraz o niezwykłej przyjaźni jaka ich połączyła.

Przez całą lekturę „Wojny i terpentyny” Stefana Hertmansa towarzyszyła mi jedna myśl – jak mało w gruncie rzeczy wiemy o swoich przodkach, o rodzinie, o korzeniach. Kiedy jesteśmy mali, słuchamy różnych opowieści naszych rodziców lub dziadków o tym jak się poznali, co w życiu robili i w jakich czasach żyli. Ale to są zawsze tylko fragmenty wyrwane z przeszłości; rozdziały, które ciężko nam potem połączyć w kompletną powieść mającą swój początek – środek – i zakończenie. Dlatego uważam flamandzkiego pisarza Stefana Hertmansa, za ogromnego szczęściarza, bo dane mu było zaglądnąć do walizki pełnej wspomnień jednej z najbliższych mu osób. Miał możliwość poznać pożółkłe dzienniki swego dziadka i przekonać się ile w życiu zniósł i czego doświadczył.

„Teraz chciałbym ponownie usłyszeć ich opowieści ze szczegółami, bo jako dziecko byłem widzącym ślepcem, słyszącym głuchym.”